آزمایش ویرایش ژن در چین به مرگ دختر خردسال انجامید؛ اکنون والدین او خواهان پاسخگویی هستند
به گزارش کی آنلاین، پیش از این هم در خبرنگاران برایتان از جهش های شگفت انگیز ابزارهای اصلاح ژنتیک و نوید درمان بیماری های صعب العلاج نوشته بودم؛ اما حالا معین شده که دستکاری ناپخته ژن ها تا چه حد می تواند فاجعه بار باشد. داستان درباره دختر شش ساله ای به نام می (Mei) است که نخستین انسان دریافت کننده یک درمان آزمایشی ژنتیکی مغز بود، اما این رویای درمانی به تراژدی مرگ او ختم شد. در این پست با هم می بینیم که چگونه جاه طلبی های پژوهشی، دور زدن نهادهای نظارتی و شفاف نبودن خطرات درمان های ژنتیکی، زندگی یک کودک را قربانی کرد و چرا والدین او پس از ماه ها سکوت، تصمیم به افشاگری گرفته اند. آیا فناوری های نوظهوری مثل Base Editing واقعاً آماده ورود به بدن انسان هستند یا سودای کشفیات تاریخی، چشمان دانشمندان را بر روی جان بیماران بسته است؟
???? لیست بخش های این نوشته (کلیک کنید)
- امید پدر و مادر تبدیل به یاس شد؛ وقتی یک غلط املایی ژنتیکی ناپدید نمی گردد
- عبور از چراغ قرمز قوانین نظارتی و دریافت هزینه های هنگفت
- افشاگری رسانه ها از یک سکوت خبری و شواهد آزمایشگاهی مشکوک
- سایه سنگین تاریخ؛ از فاجعه جسی گلسینگر تا ادعاهای جنجالی گذشته
- ویروس های ناقل چطور سیستم ایمنی را به زانو درمی آورند؟
- تفاوت بنیادین ویرایش پایه ای و کریسپر؛ چرا این روش ایمن تر نبود؟
- آیا بودجه های شخصی والدین صدمه ای جبران ناپذیر به ارزیابی اخلاقی می زند؟
امید پدر و مادر تبدیل به یاس شد؛ وقتی یک غلط املایی ژنتیکی ناپدید نمی گردد
بیماری های نادری که پایه ژنتیکی دارند، همواره برای خانواده ها مانند یک کابوس بی سروصدا عمل می نمایند. دختری با نام مستعار می که مرکز این ماجرای دردناک واقع شده است، از بدو کودکی با تأخیر در رشد ذهنی، مسائل تکلم و عدم کنترل مهارت های حرکتی ظریف دست وپنجه نرم می کرد. پزشکان بیمارستان بچه ها شانگهای پس از آنالیز های دقیق پیروز شدند علت اصلی را شناسایی نمایند: یک جهش کوچک در ژن CHD3. در زنجیره کد ژنتیکی این دختر، تنها یک حرف (یا باز نوکلئوتیدی) به اشتباه جای گذاری شده بود؛ باز تیمین (Thymine) جایگزین سیتوزین (Cytosine) شده بود. همین تغییر کوچک که دانشمندان آن را به یک غلط املایی ژنتیکی تشبیه می نمایند، مانع از بیان درست سایر ژن ها می شد و در نهایت از فراوری پروتئین های حیاتی برای توسعه مغز جلوگیری می کرد. این عارضه نادر با نام سندرم اسنایدرز بلوک-کامپو (Snijders Blok-Campeau syndrome) شناخته می گردد.
در این میان، دکتر زی لونگ چیو (Zilong Qiu) از دانشگاه شانگهای جیائو تونگ، به عنوان پژوهشگری که روی ابزارهای نوین دستکاری ژنتیکی کار می کرد، وارد میدان شد. چیو قبلاً پیشرفت هایی در استفاده از تکنولوژی ویرایش پایه ای (Base Editing) برای درمان بعضی بیماری های نادر پیش از تولد یا در سنین پایین به دست آورده بود. این روش نسبت به کریسپر (CRISPR) سنتی دقت بسیار بالاتری دارد. اگر کریسپر را مانند قیچی فرض کنیم که هر دو رشته DNA را می برد و سلول را مجبور می نماید تکه های بریده شده را پیوند بزند، ویرایش پایه ای بدون شکستن دو رشته، باز شیمیایی مورد نظر را به شکل تک نقطه تغییر می دهد. والدین می که آرزو داشتند فرزندشان در آینده زندگی مستقلی داشته باشد، در سال 2023 به وسیله گروه های حمایتی والدین در شبکه های اجتماعی با چیو آشنا شدند و کوشش کردند تا فرزندشان را وارد فاز درمانی نمایند.
با این حال، مسیر درمان به هیچ وجه طبق استانداردهای رایج دنیای پیش نرفت. والدین دختر خردسال در طول دو سال، مبلغی حدود 860 هزار دلار برای تامین مالی تحقیقات چیو پرداخت کردند. در مارس 2025، می اولین انسانی شد که درمان ویرایش ژن هدفمندِ مغزی را دریافت کرد؛ پروژه ای که با تزریق مستقیم تزریق ژنی انجام شد. متأسفانه این اقدام با پیامدی مرگ بار همراه بود. تنها چند روز پس از تزریق، سیستم ایمنی کودک واکنشی به شدت حاد نشان داد که نهایتاً منجر به نارسایی کامل کلیه و مرگ او در بیمارستان شینهوا شد. داستانی که قرار بود نقطه عطفی در تاریخ پزشکی باشد، به یک فاجعه انسانی تبدیل شد.
عبور از چراغ قرمز قوانین نظارتی و دریافت هزینه های هنگفت
جزئیاتی که پس از مرگ می به وسیله گزارش مجله ساینس (Science) و وب سایت ریترکشن واچ (Retraction Watch) فاش شد، ابعاد تاریک تری از این آزمایش انسانی را روشن ساخت. یکی از بزرگ ترین تخلفات اجرا شده، دور زدن سازمان های نظارتی ملی چین بود. از آنجا که سرمایه گذاری این پروژه به جای یک شرکت داروسازی بزرگ یا نهاد دولتی، مستقیماً به وسیله خانواده بیمار انجام گرفته بود، مسئولیت تایید اخلاقی و فنی آزمایش بر عهده کمیته اخلاق خود بیمارستان گذاشته شد. همین مسئله باعث شد فیلترها و ارزیابی های سخت گیرانه ای که معمولاً پرونده های پیش بالینی را آنالیز می نمایند، کاملاً کنار گذاشته شوند.
علاوه بر این، در زمینه مبالغ دریافتی از خانواده نیز رفتارهای کاملاً غیرحرفه ای گزارش شده است. اگرچه در ابتدا به والدین گفته شده بود هزینه کار بالا است، اما مبالغ اضافی متعددی پس از شروع پروژه به آن ها تحمیل شد. طبق مستندات و فایل های صوتی ضبط شده به وسیله پدر کودک، بخش قابل توجهی از این پول ها مستقیماً به حساب شخصی یکی از همکاران چیو واریز شده بود. پدر می در یکی از جلسات به صراحت می گوید که تحت فشار مالی شدید واقع شده است. مسئله زمانی نگران نماینده تر می گردد که فرم رضایت مطلعانه (Informed Consent) آنالیز می گردد. این فرم که یک ماه پیش از عمل به وسیله والدین امضا شد، به بعضی عوارض جانبی تزریق اشاره نموده بود اما هرگز جمله ای درباره احتمال مرگ در آن درج نشده بود. به گفته متخصصان زیست اخلاق، مطرح نکردن خطرات جانی در نخستین آزمایش بالینی روی انسان، یک خطای جبران ناپذیر و ناموجه است.
تأمل برانگیزترین بخش پرونده جایی است که نتایج آزمایش روی میمون ها تعیین شد. چیو دقیقاً یک ماه پیش از تزریق به این کودک شش ساله، نتایج آزمایش آزمایشگاهی روی میمون ها را در اختیار داشت. در آن آزمایش، تمامی میمون ها دچار آسیب های شدید کبدی شده بودند و حداقل یک مورد نارسایی کلیه نیز مشاهده شده بود. بر اساس پروتکل های بین المللی، بروز چنین سمّیت شدیدی در حیوانات باید فوراً اجرای فاز انسانی را متوقف می کرد. اما نه تنها آزمایش انسانی متوقف نشد، بلکه این نتایج حیاتی از دید کمیته اخلاق بیمارستان و والدین پنهان ماند.
افشاگری رسانه ها از یک سکوت خبری و شواهد آزمایشگاهی مشکوک
پس از درگذشت می، هیچ خبر رسمی یا گزارشی از سوی موسسه تحقیقاتی چیو یا بیمارستان منتشر نشد. حتی هنگامی که چیو مقاله پژوهشی خود درباره آزمایش روی حیوانات را نهایتاً در نشریات علمی به چاپ رساند، هیچ اشاره ای به مرگ دختربچه یا مشارکت مالی و بالینی خانواده او نکرد. پرونده به طور کامل سکوت داده شده بود و بیمارستان تنها با پرداخت غرامتی کوچک به یک نهاد بهداشتی محلی، قضیه را فیصله داده بود، بدون آنکه چیو با هیچ گونه جریمه یا توبیخ علنی روبرو گردد. تنها علت برپایی جنجال اخیر، اقدام شجاعانه والدین کودک بود که به علت بی ملاحظگی پزشکان، اسناد و فایل های صوتی خود را در اختیار روزنامه نگاران ساینس قرار دادند.
آنالیز های عمیق تر روی مقاله علمی چاپ شده در مجله نیچر (Nature) نیز کلاهبرداری یا حاشیه های روش شناختی بزرگی را آشکار کرد. هفت متخصص برجسته که مقاله چیو را به درخواستی مستقل آنالیز کردند، اعتبار تصاویر میکروسکوپی و کنترل های آزمایشگاهی را زیر سوال بردند. به عنوان مثال، در نسخه اولیه مقاله ارسال شده، هیچ گروه کنترلی برای اثبات کارایی درمان در آزمایش حیوانات وجود نداشت. اگرچه بعداً تصویر گروه های کنترل اضافه شد، اما متخصصان اشاره کردند که این تصاویر در زمان های متفاوت و با تنظیمات کاملاً متغیری از میکروسکوپ گرفته شده اند که مقایسه آن ها را بی اعتبار می نماید. یکی از اساتید دانشگاه تگزاس به صراحت بیان کرد که این پروژه اصلاً نباید وارد فاز بالینی می شد.
در پی انتشار این افشاگری ها، فشار رسانه ای باعث شد که دانشگاه شانگهای جیائو تونگ پایان واکنشی رسمی نشان دهد و از شروع تحقیقات داخلی درباره عملکرد دکتر چیو و بیمارستان وابسته خبر دهد. با این حال، تحلیل گران حوزه پزشکی نگرانند که نبود مطبوعات کاملاً آزاد و سیستم های شفاف گزارش دهی در بعضی منطقه ها، باعث پوشانده شدن موارد مشابه دیگری شده باشد که هرگز صدای والدین آن ها به رسانه های دنیا نرسیده است.
سایه سنگین تاریخ؛ از فاجعه جسی گلسینگر تا ادعاهای جنجالی گذشته
خطرات ناشی از ژن درمانی برای جامعه پزشکی موضوع تازه ای نیست. تاریخ این شاخه از علم با داستانی تلخ در سال 1999 گره خورده است؛ زمانی که جسی گلسینگر (Jesse Gelsinger)، جوان 18 ساله آمریکایی، در یک آزمایش ژن درمانی به علت واکنش ایمنی شدید به ویروس حامل جان باخت. مرگ گلسینگر موجب شد کل تحقیقات ژن درمانی در دنیا برای سال ها کند شده و استانداردهای سخت گیرانه ای برای محافظت از بیماران وضع گردد.
کشور چین نیز پیش از این در سال 2018 با جنجال ناتان یا همان هه جیانکوی (He Jiankui) روبرو شده بود؛ دانشمندی که با استفاده از کریسپر ژن های نوزادان دوقلو را تغییر داد و با موجی از محکومیت های دنیای و حتی مجازات زندان روبرو شد. جالب اینجاست که در آن موقع، دکتر زی لونگ چیو یکی از صریح ترین منتقدان هه جیانکوی بود و اقدام او را غیراخلاقی خوانده بود. اما چند سال بعد، خود چیو در دام همان شتاب زدگی و بی توجهی به جان بیمار افتاد.
نکته دردناک در پرونده می این است که سندرم اسنایدرز بلوک-کامپو اگرچه می تواند عوارض شدیدی داشته باشد، اما شرایط می نسبتاً خفیف بود. او با یاری گفتاردرمانی و کاردرمانی در حال پیشرفت بود و حیاتی در خطر نداشت. این پیشرفت ها نشان می دهد که اگر والدین از خطر واقعی مرگ مطلع بودند، هرگز فرزند خود را در معرض چنین ریسک بزرگی قرار نمی دادند.
ویروس های ناقل چطور سیستم ایمنی را به زانو درمی آورند؟
برای درک علت فنی مرگ می، باید به نحوه انتقال ابزار ویرایش ژن به درون سلول های مغز نگاه کنیم. برای رساندن ویرایشگر پایه ای چیو به بافت مغز، از دو ویروس مرتبط با آدنو (Adeno-associated viruses یا AAV) به عنوان ناقل استفاده شد. ویروس های AAV ابزارهای رایجی در ژن درمانی هستند زیرا معمولاً باعث بیماری شدیدی در انسان نمی شوند، اما یک چالش بزرگ دارند: دوز مصرفی.
علت استفاده از دو ناقل این بود که ابزار ویرایش پایه ای حجم بزرگی دارد و در یک ویروس جا نمی شد. برای اینکه این دارو بتواند درصد بالایی از سلول های مغزی را پوشش دهد، دوز بسیار سنگینی از AAV به کودک تزریق شد. این میزان تزریق شده، چندین برابر دوز استانداردی است که در واکسن های متکی بر ناقل ویروسی استفاده می گردد. ورود این حجم بزرگ از ذرات ویروسی به بدن، سیستم ایمنی کودک را به شدت تحریک کرد و طوفان التهابی سفارشی به راه انداخت که نهایتاً منجر به آسیب شدید کلیوی و مرگ او شد.
در مقابل این فاجعه، نمونه های پیروزی هم وجود دارد که نشان می دهد رعایت پروتکل ها تا چه حد حیاتی است. تنها یک ماه پیش از فاجعه می، نوزادی معروف به بی بی کی جی (Baby KJ) با روشی مشابه از یک بیماری نادر متابولیک نجات یافت. اما تفاوت اصلی در پروتکل اجرا بود: پزشکان در آزمایش بی بی کی جی ابتدا دوز بسیار پایینی را تزریق کردند و پس از اطمینان از عدم پاسخ ایمنی خطرناک، به تدریج دوز را افزایش دادند؛ روشی درمانی که برپایه اصل اول آسیب نرسان طراحی شده بود.
تفاوت بنیادین ویرایش پایه ای و کریسپر؛ چرا این روش ایمن تر نبود؟
بسیاری از علاقه مندان به دنیای زیست شناسی تصوری ساده از ویرایش ژنتیکی دارند. سیستم کریسپر معمولی (CRISPR-Cas9) مانند یک قیچی مولکولی برش دو رشته ای در DNA ایجاد می نماید. اگرچه این ابزار انقلابی برپا کرد، اما این خطر را داشت که حین ترمیم، جابه جایی های ناخواسته ژنتیکی یا جهش های ناخواسته ایجاد کند. به همین علت فناوری ویرایش پایه ای (Base Editing) معرفی گردید که به جای بریدن، حرف ژنتیکی را به آرامی اصلاح می نماید.
با این وجود، ایمنی خودِ ابزار ویرایش ژن تنها نیمی از معادله است؛ نیمه دیگر، سامانه تحویل (Delivery System) آن به درون سلول ها است. حتی اگر خود ویرایشگر کاملاً دقیق و بی خطر باشد، بسته بندی آن درون ناقل های ویروسی سنگین می تواند کشنده باشد. در کیس می، مشکل اصلی احتمالاً نه خطای خود ابزار ویرایش، بلکه سمّیت حاد ناشی از دوز بالای ناقل ویروسی AAV بود. این رویداد ثابت کرد که پیشرفت در ابزارهای ویرایشی بدون توسعه هم زمان روش های ایمن ترِ انتقال (مانند نانوذرات)، نمی تواند سلامت بیماران را تضمین کند.
آیا بودجه های شخصی والدین صدمه ای جبران ناپذیر به ارزیابی اخلاقی می زند؟
ورود سرمایه های مستقیم خانواده ها به پروژه های تحقیقاتی، پدیده ای رو به افزایش در دنیای درمان بیماری های نادر است. وقتی نظام های دارویی و کارآزمایی های بالینی به علت سودآوری پایین روی بیماری های کمیاب سرمایه گذاری نمی نمایند، والدین ناچار می شوند خود دست به کار شوند. اما این مدل مالی خطرات اخلاقی بزرگی به همراه دارد.
هنگامی که محقق بودجه خود را مستقیماً از والدین ناامید دریافت می نماید، تضاد منافع شدیدی رخ می دهد. از یک سو دانشمند تحت فشار است تا سریع تر نتیجه ارائه دهد و از سوی دیگر، والدین توانایی ارزیابی بی طرفانه ریسک ها را ندارند. این روابط مالی مستقیماً استقلال کمیته های اخلاق را تحت تاثیر قرار داده و ساختارهای نظارتی را ناکارآمد می سازد. پرونده تلخ می هشداری جدی به جامعه علمی دنیای است که قوانین سخت گیرانه تر روی تمایلات مالی پروژه های زیستی شخصی سازی شده اعمال نمایند.
جمع بندی نهایی
تراژدی می، یادآور مسیر پر فراز و نشیب علم پزشکی در روبروه با فناوری های نوین ژنتیکی است. با وجود ظرفیت های بی نظیر روش هایی همانند ویرایش پایه ای برای درمان بیماری های لاعلاج، بی توجهی به ایمنی بیمار، دور زدن نهادهای نظارتی و شفاف نبودن روابط مالی میان محققان و خانواده ها می تواند پیامدهای مرگباری به همراه داشته باشد. علم برای حرکت در مسیر اخلاقی، نیازمند مطبوعات آزاد، نظارت های مستقل و پایبندی به اصول بنیادین اخلاق پزشکی است؛ در غیر این صورت، شتاب زدگی در درمان، مرز میان نجات انسان ها و قربانی کردن آن ها را کم رنگ خواهد نمود.
منبع: Science
منبع: یک پزشک